Rok Jerzego Giedroycia. Wystawa na Placu Piłsudskiego

2026 – Rok Jerzego Giedroycia. „Kultura” na Placu Piłsudskiego

Plac Piłsudskiego w Warszawie po raz kolejny stał się miejscem spotkania historii, kultury i współczesności. Na ogrodzeniu terenu odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej otwarto wystawę poświęconą Jerzemu Giedroyciowi, Instytutowi Literackiemu i środowisku paryskiej „Kultury”.

Ekspozycja „2026: Rok Jerzego Giedroycia – w 120. rocznicę urodzin” powstała w związku z ustanowieniem roku 2026 Rokiem Jerzego Giedroycia. W tym roku przypada 120. rocznica jego urodzin oraz 80. rocznica powstania Instytutu Literackiego.

 Rok Giedroycia po raz drugi

Jerzy Giedroyc nie po raz pierwszy jest patronem oficjalnych obchodów. W 2006 roku (równą, bo setną rocznicę urodzin) Sejm ustanowił go patronem roku. Dwadzieścia lat później jego postać ponownie znalazła się w centrum wydarzeń upamiętniających jego dorobek.

Giedroyc był redaktorem, wydawcą i twórcą środowiska, które po II wojnie światowej stało się jednym z najważniejszych niezależnych ośrodków polskiej debaty intelektualnej poza krajem. Założony przez niego w 1946 roku Instytut Literacki i wydawana od 1947 roku „Kultura” stworzyły przestrzeń dla pisarzy, publicystów, artystów i emigrantów politycznych.

Rok 2026 jest również Rokiem Józefa Czapskiego – malarza, pisarza i jednego z najważniejszych współpracowników „Kultury”. 3 kwietnia przypadła 130. rocznica jego urodzin. Obie postacie są silnie związane z historią paryskiego środowiska, które przez dziesięciolecia rozwijało polską kulturę i myśl niezależną od kraju.

90 modułów opowieści o „Kulturze”

Warszawska wystawa składa się z 90 modułów rozmieszczonych wzdłuż zachodniej pierzei Placu marsz. Józefa Piłsudskiego. Dzięki temu można ją oglądać podczas zwykłego spaceru po centrum Warszawy.

Ekspozycja wykorzystuje archiwalne fotografie, dokumenty, fragmenty publikacji i wypowiedzi Jerzego Giedroycia. Wśród prezentowanych postaci znajdują się m.in. Czesław Miłosz, Zofia Hertz, Stefan Kisielewski, Marek Hłasko i Witold Gombrowicz, twórcy bezpośrednio związani z „Kulturą” oraz ci, których twórczość Giedroyc promował. Pismo to z czasem stało się rozbudowanym środowiskiem intelektualnym oraz miejscem wymiany myśli między twórcami reprezentującymi różne dziedziny i doświadczenia.

Ważną częścią wystawy są także cytaty z Giedroycia dotyczące m.in. odpowiedzialności za państwo, miejsca Polski w Europie, relacji z sąsiadami i znaczenia niezależnej debaty publicznej. Dzięki temu ekspozycja nie ogranicza się do historii, ale pokazuje również idee, które wykraczały poza realia epoki.

 „Kultura” – polska myśl na emigracji

Instytut Literacki powstał w 1946 roku, a rok później rozpoczęto wydawanie miesięcznika „Kultura”. Paryskie środowisko szybko stało się jednym z najważniejszych centrów niezależnego polskiego życia intelektualnego.

W czasach gdy Polska znajdowała się w orbicie Związku Radzieckiego, a oficjalna debata publiczna podlegała ograniczeniom, „Kultura” publikowała teksty, które nie mogły ukazywać się legalnie w kraju. Jej działalność wykraczała jednak poza krytykę systemu komunistycznego. Giedroyc i jego współpracownicy zajmowali się także przyszłością Polski, Europy Środkowo-Wschodniej oraz relacjami z sąsiadami.

Na łamach pisma publikowali m.in. Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Gustaw Herling-Grudziński, Konstanty A. Jeleński i Józef Czapski. Archiwum Instytutu Literackiego zachowało rękopisy, fotografie, korespondencję, dokumenty i kolejne numery „Kultury”. Część tych materiałów można zobaczyć na Placu Piłsudskiego.

Giedroyc i ludzie „Kultury”

Wystawa przypomina, że historia „Kultury” była historią całego środowiska, a nie tylko jej redaktora. Ważną rolę odgrywała Zofia Hertz, jedna z najbliższych współpracowniczek Giedroycia. Istotną postacią był również Józef Czapski, którego działalność artystyczna, literacka i publiczna stanowiła ważną część środowiska.

Archiwalne fotografie pozwalają zobaczyć twórców „Kultury” nie tylko jako nazwiska z kart historii, lecz także jako ludzi tworzących wspólnotę. Jedno ze zdjęć dokumentuje Wielkanoc 1960 roku w domu „Kultury”. Przy stole siedzą m.in. Barbara Kwiatkowska, Maria Dąbrowska, Jerzy Giedroyc, Tula Kowalska i Jerzy Andrzejewski. Takie materiały pokazują codzienny wymiar działalności Instytutu Literackiego i ludzi, którzy przez lata tworzyli środowisko intelektualne działające z dala od Polski.

 Wystawa dostępna dla każdego

Ekspozycja znajduje się w przestrzeni publicznej, dlatego można ją oglądać bez biletu, podczas spaceru po Placu Piłsudskiego. Przygotowano ją w dwóch wersjach językowych – polskiej i angielskiej.

Na planszach umieszczono również kody QR prowadzące do dodatkowych materiałów w archiwum Instytutu Literackiego na portalu „Kultura Paryska”. Można tam znaleźć m.in. wybrane numery „Kultury” i materiały dotyczące historii paryskiego środowiska.

Historia w miejscu odbudowy

Nieprzypadkowa jest również lokalizacja ekspozycji. Ogrodzenie terenu odbudowy Pałacu Saskiego i Pałacu Brühla od początku inwestycji wykorzystywane jest jako przestrzeń wystawiennicza. Wcześniej prezentowano tu m.in. fotografie zabytków odkrytych podczas badań archeologicznych, wystawy poświęcone Powstaniu Warszawskiemu, Międzynarodowemu Biennale Plakatu w Warszawie i Konkursowi Chopinowskiemu.

W 2026 roku prowadzone są kolejne badania archeologiczne, a także prace geologiczne obejmujące teren Pałacu Saskiego, Placu Piłsudskiego i Ogrodu Saskiego. Wystawa o Giedroyciu oglądana jest więc w miejscu, które samo odsłania kolejne fragmenty historii Warszawy.

 Między przeszłością a teraźniejszością

Zestawienie historii Giedroycia z terenem odbudowy tworzy szczególny kontekst. Z jednej strony znajdują się materialne pozostałości dawnej Warszawy – mury, fundamenty i relikty zniszczonych budynków. Z drugiej – historia idei, które przez dziesięciolecia rozwijały się poza granicami Polski, a jednocześnie wpływały na krajową debatę intelektualną.

Jerzy Giedroyc przez większą część życia działał poza Polską, a jego najważniejsze przedsięwzięcia związane były z paryskim Maisons-Laffitte. Wystawa pokazuje jednak, że jego dorobek powraca dziś do Warszawy i staje się częścią współczesnej przestrzeni publicznej.

Wernisaż odbył się 24 września 2026 roku. W wydarzeniu uczestniczyli m.in. Anna Bernhardt, prezes Stowarzyszenia Instytut Literacki KULTURA i Fundacji Kultury Paryskiej, oraz Maciej Wróbel, sekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wystawa powstała dzięki współpracy Stowarzyszenia Instytut Literacki KULTURA, Fundacji Kultury Paryskiej oraz spółki Pałac Saski. Obchody Roku Jerzego Giedroycia organizowane przez Stowarzyszenie i Fundację zostały objęte patronatem honorowym Prezesa Rady Ministrów RP.

Spacer przez historię

Dla jednych będzie to pierwsze spotkanie z Giedroyciem i „Kulturą”, dla innych – przypomnienie nazwisk, tekstów i idei związanych z jednym z najważniejszych polskich środowisk emigracyjnych XX wieku. Dla kolejnych wystawa może stać się zachętą do sięgnięcia po archiwalne numery pisma i dokumenty Instytutu Literackiego.

Historia Giedroycia spotyka się tu z historią Warszawy. Archiwalne fotografie i dokumenty sąsiadują z odkrywanymi reliktami dawnych budynków, a opowieść o emigracyjnym środowisku „Kultury” staje się częścią współczesnego krajobrazu Placu Piłsudskiego.

Rok 2026 przypomina w ten sposób o człowieku, którego działalność była związana przede wszystkim z Paryżem, ale którego dorobek pozostaje częścią polskiej historii intelektualnej. Wystawa pozwala tę historię zobaczyć, przeczytać i odkryć na nowo.