Po ponad 80 latach wróciły do Warszawy. Zrabowane eksponaty kolejowe znów można oglądać.

Jedenaście zabytkowych eksponatów kolejowych, wywiezionych z Warszawy podczas II wojny światowej, wróciło do Polski. Od 12 sierpnia można je oglądać na wystawie „Dziedzictwo odzyskane” w „Stacji Muzeum”. Obiekty odzyskano dzięki działaniom restytucyjnym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Muzealia należały przed wojną do warszawskiego „Muzeum Komunikacji”. W 2026 roku zostały przekazane Polsce przez „Deutsches Technikmuseum” w Berlinie. Ich powrót nastąpił w roku obchodów 35. rocznicy podpisania polsko-niemieckiego traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.

Modele pokazujące przedwojenną potęgę kolei

Wśród odzyskanych przedmiotów znajduje się m.in. model aerodynamicznej lokomotywy parowej z 1934 roku, prezentujący jedną z najbardziej nowoczesnych koncepcji polskiego kolejnictwa czasów II Rzeczypospolitej. Zwiedzający mogą również zobaczyć fragment modelu wagonu aerodynamicznego zachowany w oryginalnej, międzywojennej kolorystyce.

Wystawa nie ogranicza się jednak do prezentacji samych modeli. Towarzyszy im opowieść o przedwojennym „Muzeum Komunikacji”, losach jego zbiorów podczas okupacji oraz wieloletnich badaniach, które doprowadziły do odnalezienia i odzyskania zabytków.

Przed wojną kolekcja liczyła tysiące obiektów

Historia warszawskiej placówki sięga 1928 roku, kiedy rozpoczęło działalność „Muzeum Kolejnictwa”. Początkowo mieściło się ono w lewym skrzydle ówczesnego Dworca Głównego, a w 1931 roku zostało przeniesione do budynku przy ul. Nowy Zjazd w pobliżu Zamku Królewskiego. W grudniu 1938 roku instytucję przekształcono w „Muzeum Komunikacji”.

Do wybuchu II wojny światowej kolekcja rozrosła się do ponad 4 tys. eksponatów. Obejmowała m.in. blisko 400 modeli, około 250 tablic i wykresów, ponad 550 fotografii oraz około 8 tys. książek.

Niemcy systematycznie wywozili warszawskie zbiory

Po rozpoczęciu okupacji placówka została podporządkowana niemieckiej administracji kolejowej. Część zbiorów przeniesiono do magazynów, a polscy pracownicy starali się chronić najcenniejsze obiekty. W kopii księgi inwentarzowej przy szczególnie wartościowych eksponatach umieszczano informacje sugerujące, że są zaginione lub poważnie uszkodzone.

Jesienią 1940 roku niemiecka komisja wytypowała 57 obiektów przeznaczonych do wywiezienia do Rzeszy. Kolejne muzealia trafiały m.in. do instytucji i szkół kolejowych w Berlinie, Dreźnie, Monachium i Lipsku. Znaczna część pozostałych zbiorów została później zniszczona podczas wojny.

Odnalezione dzięki badaniom i dokumentom

Ślady części utraconej kolekcji pojawiały się w kolejnych latach w niemieckich zbiorach muzealnych. Przełom nastąpił w 2024 roku, gdy pracownik Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zidentyfikował 11 obiektów w bazie „lostart.de”. Siedem z nich wywieziono z Warszawy jesienią 1940 roku, a pozostałe w kolejnych latach okupacji.

Formalna procedura restytucyjna rozpoczęła się w 2025 roku i zakończyła rok później odzyskaniem wszystkich jedenastu muzealiów. Teraz po ponad ośmiu dekadach ponownie można je oglądać w Warszawie na wystawie „Dziedzictwo odzyskane” w „Stacji Muzeum”.