XIX-wieczne Wilno zatrzymane w kadrze. Fotografie Józefa Czechowicza w Muzeum Narodowym.

Jak wyglądało Wilno ponad 150 lat temu? Odpowiedź można znaleźć w Muzeum Narodowym w Warszawie, gdzie prezentowana jest wystawa „Józef Czechowicz (1818–1888) – fotograf Wilna”. Na ekspozycji znalazły się widoki miasta z XIX wieku, w tym panoramy, zabytki i ulice uwiecznione przez jednego z najważniejszych fotografów dawnego Wilna. Wystawę można oglądać do 13 grudnia.

Wilno sprzed półtora wieku

Ekspozycja jest XVII odsłoną „Gabinetu Fotografii” działającego w Galerii Sztuki XIX Wieku Muzeum Narodowego w Warszawie. Po raz pierwszy bohaterem wystawy w tej przestrzeni zostało Wilno.

Na fotografiach Józefa Czechowicza można zobaczyć m.in. wileńskie kościoły, ulice, wzgórza, brzegi Wilii i Wilejki oraz rozległe panoramy miasta. Wiele kadrów powstało w latach 70. XIX wieku, kiedy Wilno wyglądało zupełnie inaczej niż obecnie – znacznie więcej było niezabudowanych przestrzeni, ogrodów i otwartych terenów pomiędzy zabytkami.

Wśród prezentowanych motywów znalazły się m.in. Ostra Brama i ulica Ostrobramska, kościoły św. Anny i Bernardynów, Most Zielony czy widoki wykonywane z wileńskich wzgórz.

51 prac, w tym szklane negatywy

Muzeum Narodowe w Warszawie posiada pokaźny zbiór twórczości Czechowicza – 164 odbitki fotograficzne oraz 28 szklanych negatywów. Na obecnej wystawie pokazano 51 prac, wśród nich pięć oryginalnych negatywów na szkle.

Dzięki temu ekspozycja przedstawia nie tylko samo XIX-wieczne Wilno, ale również sposób pracy fotografa w czasach, gdy wykonanie zdjęcia wymagało znacznie bardziej skomplikowanych przygotowań niż obecnie.

Fotograf z laboratorium w plenerze

Józef Czechowicz posługiwał się techniką mokrej płyty kolodionowej. Pozwalała ona uzyskać bardzo szczegółowy obraz i wykonywać wiele odbitek z jednego negatywu, ale wymagała szybkiej pracy – szklana płyta musiała zostać naświetlona, gdy pozostawała jeszcze wilgotna.

Fotograf, wybierając się w teren, zabierał więc ze sobą nie tylko aparat. Potrzebował także substancji chemicznych, naczyń oraz namiotu służącego jako przenośna ciemnia. W praktyce oznaczało to transport niewielkiego laboratorium fotograficznego.

Z Paryża przez Kijów i Witebsk do Wilna

Czechowicz zainteresował się fotografią w połowie XIX wieku. Prowadził zakład portretowy w Lublinie, kształcił się również w Paryżu. Później pracował m.in. w Kijowie i Witebsku.

Z Wilnem związał się w 1865 roku i właśnie tam powstała znaczna część jego najważniejszych prac. W kolejnych latach wyspecjalizował się przede wszystkim w fotografii architektury i pejzażu miejskiego.

Jego fotografie doceniano nie tylko lokalnie. W 1876 roku Czechowicz został członkiem francuskiego „Société de photographie française”. Wysoką jakość jego dorobku podkreślał później również Jan Bułhak, jedna z najważniejszych postaci polskiej fotografii pierwszej połowy XX wieku.

Fotograficzna podróż po dawnym mieście

Dziś zdjęcia Czechowicza mają wartość nie tylko artystyczną, ale również dokumentalną. Pozwalają porównywać współczesne Wilno z miastem sprzed około 150 lat – jego układem ulic, zabudową, krajobrazem oraz otoczeniem najważniejszych zabytków.

Jednym z zachowanych dzieł jest fotografia przedstawiająca ulicę Zamkową z kościołem św. Jana, wykonana około 1873 roku. Oryginalna odbitka znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie i jest obecnie klasyfikowana jako dzieło znajdujące się w domenie publicznej.

Wystawa „Józef Czechowicz (1818–1888) – fotograf Wilna” jest prezentowana w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Warszawie w ramach „Gabinetu Fotografii”. Ekspozycja potrwa do 13 grudnia 2026 roku, a jej kuratorką jest Danuta Jackiewicz.