Duchowni przeciwko władzy PRL. W Warszawie o księżach, którzy wspierali opozycję.

W czasach PRL wielu duchownych angażowało się w działalność opozycyjną, narażając się na represje ze strony komunistycznych władz. Ich losom, postawom i relacjom z aparatem państwowym poświęcono ogólnopolską konferencję naukową „Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976–1989)”. Wydarzenie zorganizowano w dniach 14–15 października 2026 roku w Centralnym Przystanku Historia przy ulicy Marszałkowskiej 107 w Warszawie.

Księża, którzy sprzeciwiali się komunistycznej władzy

W okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej część duchowieństwa katolickiego aktywnie wspierała środowiska sprzeciwiające się systemowi komunistycznemu. Księża współpracowali nie tylko z „Solidarnością”, lecz także z Komitetem Obrony Robotników, Konfederacją Polski Niepodległej oraz lokalnymi grupami opozycyjnymi.

Ich działalność przyjmowała różne formy. Niektórzy angażowali się w pomoc osobom represjonowanym, inni udostępniali przestrzeń kościelną na spotkania niezależnych środowisk lub otwarcie zabierali głos w sprawach społecznych i politycznych.

Takie postawy często spotykały się z reakcją władz PRL. Funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa obserwowali duchownych, gromadzili informacje o ich kontaktach i podejmowali działania mające ograniczać ich wpływ na społeczeństwo.

W oficjalnej dokumentacji komunistycznego aparatu państwowego wobec księży zaangażowanych w działalność opozycyjną stosowano między innymi określenie „księża negatywni”. Oznaczało ono duchownych uznawanych przez władze za politycznie niewygodnych.

Ich sytuacja bywała jednak bardziej skomplikowana, niż mogłoby się wydawać. Nie zawsze mogli liczyć na jednoznaczne poparcie własnego środowiska. Zdarzało się, że ich zaangażowanie krytycznie oceniali również kościelni przełożeni lub inni duchowni.

Historycy z całej Polski spotkali się w Warszawie

Właśnie tym zagadnieniom poświęcono czwartą edycję ogólnopolskiej konferencji „Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976–1989)”, przygotowanej przez Biuro Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej.

Dwudniowe wydarzenie odbyło się w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego przy ulicy Marszałkowskiej 107 w Warszawie.

Program obejmował wystąpienia historyków, badaczy dziejów najnowszych oraz przedstawicieli instytucji naukowych i kościelnych. Uczestnicy zajmowali się zarówno działalnością konkretnych duchownych, jak i szerszymi zagadnieniami dotyczącymi relacji pomiędzy państwem komunistycznym a Kościołem katolickim.

Jednym z omawianych problemów były sposoby przeciwdziałania działalności księży wspierających opozycję. Analizowano metody stosowane przez aparat bezpieczeństwa, działania polityczne władz oraz wykorzystywanie przepisów prawa do wywierania presji na duchownych.

Osobne miejsce zajęły relacje pomiędzy władzami PRL a Episkopatem Polski, w tym rozmowy prowadzone w latach osiemdziesiątych na forum Komisji Wspólnej przedstawicieli rządu i Kościoła.

Kapelani „Solidarności” i duchowni zaangażowani w działalność opozycyjną

Pierwszego dnia konferencji, 14 października, historycy skupili się między innymi na działalności księży związanych z „Solidarnością” oraz lokalnymi środowiskami opozycyjnymi.

Dr Jan Hlebowicz z gdańskiego oddziału IPN przygotował wystąpienie poświęcone biskupowi Kazimierzowi Kluzowi, natomiast dr Grzegorz Majchrzak przedstawił skomplikowane relacje księdza Henryka Jankowskiego z aparatem bezpieczeństwa i władzami PRL.

W programie znalazły się także referaty dotyczące księdza Witolda Andrzejewskiego, duszpasterza akademickiego i kapelana „Solidarności”, oraz księdza Zenona Raczyńskiego, wspierającego częstochowską „Solidarność”.

Badacze przybliżyli również działalność duchownych z różnych regionów Polski, między innymi Pomorza Zachodniego, Kujaw, Wielkopolski i diecezji płockiej.

Taki dobór tematów pozwolił spojrzeć na zaangażowanie duchowieństwa w działalność antykomunistyczną nie tylko przez pryzmat najbardziej znanych postaci, lecz również lokalnych inicjatyw i wydarzeń, które często pozostają mniej rozpoznawalne.

Ksiądz Jerzy Popiełuszko i represje wobec duchownych

Istotną częścią konferencji były zagadnienia związane z działalnością oraz śmiercią księdza Jerzego Popiełuszki, kapelana warszawskiej „Solidarności”, zamordowanego przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa w październiku 1984 roku.

Pierwszego dnia wydarzenia zaplanowano prezentację książki „Reminiscencje śmierci ks. Jerzego Popiełuszki”, przygotowanej pod redakcją Rafała Łatki i Jarosława Wąsowicza.

W spotkaniu uczestniczyli między innymi dr hab. Rafał Łatka, ks. dr hab. Jarosław Wąsowicz oraz ks. dr hab. Dominik Zamiatała. Dyskusję prowadził dr Jan Hlebowicz.

Do postaci warszawskiego kapelana powrócono również 15 października. Mateusz Sobczak z Uniwersytetu Warszawskiego przygotował referat dotyczący wykorzystywania przepisów prawa karnego w polityce represyjnej władz PRL, analizując śledztwo prowadzone przeciwko księdzu Popiełuszce.

To jeden z przykładów pokazujących, że działania wymierzone w duchownych nie ograniczały się do obserwacji i inwigilacji. Aparat państwowy sięgał również po instrumenty prawne, które mogły służyć wywieraniu presji na osoby uznawane za przeciwników systemu.

Drugi dzień poświęcony mniej znanym bohaterom opozycji

W czwartek, 15 października, uczestnicy konferencji zajęli się kolejnymi postaciami duchownych zaangażowanych w działalność antykomunistyczną.

Dr Ewelina Ślązak z łódzkiego oddziału IPN przedstawiła działalność księdza Jana Umińskiego na rzecz opozycji demokratycznej. Z kolei ks. dr hab. Grzegorz Sokołowski przybliżył postać księdza Stanisława Orzechowskiego oraz konsekwencje jego zaangażowania w pomoc środowiskom sprzeciwiającym się władzom.

Wśród tematów znalazła się także historia księdza Stanisława Suchowolca, którego związki ze środowiskiem opozycyjnym analizował Piotr Litka z krakowskiego IPN.

Osobne wystąpienia poświęcono między innymi księżom Edmundowi Karukowi, Stanisławowi Parasowi, Józefowi Sanakowi oraz duszpasterzom jasielskiej „Solidarności” – Stanisławowi Kołtakowi i Stanisławowi Marczakowi.

Poruszono również działalność księdza Alojzego Orszulika, związaną z relacjami państwo–Kościół oraz procesem normalizacji stosunków polsko-watykańskich.

Kolejny etap badań nad historią Kościoła w PRL

Warszawska konferencja była czwartą odsłoną przedsięwzięcia realizowanego w ramach projektu badawczego IPN „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1944–1989”.

Wcześniejsze spotkania zaowocowały publikacjami naukowymi poświęconymi duchownym współpracującym z opozycją. Pod redakcją Rafała Łatki ukazały się już trzy tomy „Księży dla władzy groźnych”, prezentujące wyniki badań nad działalnością księży w ostatnich dekadach istnienia PRL.

Kolejne edycje konferencji pozwalają poszerzać tę wiedzę o mniej znane przypadki, analizować nowe materiały archiwalne i przyglądać się złożonym relacjom między duchowieństwem, społeczeństwem a komunistycznym aparatem państwowym.

Historia księży wspierających opozycję pokazuje, jak różnorodne były formy sprzeciwu wobec władz PRL. Obok postaci powszechnie znanych, takich jak ksiądz Jerzy Popiełuszko, działali również duchowni, których nazwiska nie zapisały się równie mocno w zbiorowej pamięci. Ich działalność pozostaje ważnym elementem badań nad najnowszą historią Polski.