Jak kino odtwarzało Warszawę z 1939 roku? Czasem stolicę grała Łódź.

Wrzesień 1939 roku wielokrotnie powracał w polskim kinie, choć sama obrona Warszawy zaskakująco rzadko stawała się głównym tematem filmów fabularnych. Twórcy radzili sobie na różne sposoby: odbudowywali stołeczne ulice w Łodzi, wykorzystywali ocalałe fragmenty miasta, sięgali po archiwalne kroniki, a czasem w kadrze pojawiały się elementy zupełnie niepasujące do epoki.

Jednym z pierwszych filmów, które przypominały o wojennej Warszawie, były „Zakazane piosenki” Leonarda Buczkowskiego. Produkcja powstała tuż po wojnie, gdy znaczna część stolicy nadal leżała w ruinach. Dlatego wiele scen nakręcono w Łodzi.

Warszawskie ulice zbudowane od nowa

Na potrzeby „Zakazanych piosenek” scenografowie odtworzyli m.in. fragmenty ulic Boduena, Jasnej i Szpitalnej oraz gmach filharmonii. Dekoracje miały wyglądać tak przekonująco, że niektórzy mieszkańcy Łodzi pytali podobno o możliwość wynajęcia znajdujących się w nich mieszkań.

Choć film nie przedstawiał bezpośrednio walk o stolicę, opowiadał o doświadczeniu mieszkańców okupowanej Warszawy i stał się jednym z najważniejszych obrazów pierwszych powojennych lat polskiego kina.

Warszawa na ekranie w kolejnych dekadach

Motyw września 1939 roku pojawiał się później m.in. w „Don Gabrielu” Ewy i Czesława Petelskich. W filmie można zobaczyć zachowane fragmenty przedwojennej zabudowy Alej Jerozolimskich oraz ulic Kruczej i Brackiej.

Znacznie szerzej temat obrony stolicy potraktował Andrzej Trzos-Rastawiecki w filmie „Gdziekolwiek jesteś, panie prezydencie”. Opowieść została zbudowana wokół ostatnich miesięcy życia Stefana Starzyńskiego. Twórcy połączyli zdjęcia nakręcone pod koniec lat 70. z materiałami archiwalnymi, dzięki czemu oba rodzaje ujęć tworzą niemal jednolitą całość.

Warszawski wrzesień pojawia się również w filmie „Moja wojna, moja miłość” Janusza Nasfetera, pokazującym pierwsze dni wojny z perspektywy młodych bohaterów.

Pałac Kultury w Warszawie z 1939 roku

Nie wszystkie próby odtworzenia historycznej stolicy były równie dokładne. W „Złotym pociągu” Bohdana Poręby, opowiadającym o ewakuacji polskiego złota, w scenach rozgrywających się w 1939 roku można dostrzec elementy powojennej Warszawy. W jednym z ujęć pojawia się nawet kolumnada Pałacu Kultury i Nauki, którego budowę rozpoczęto dopiero kilkanaście lat po wojnie.

„Pianista” pokazał Warszawę światowej publiczności

Jednym z najbardziej znanych filmowych obrazów Warszawy z początku okupacji pozostaje „Pianista” Romana Polańskiego. W filmie pojawiają się m.in. Krakowskie Przedmieście, Nowy Świat, Pałac Staszica czy kościół św. Krzyża.

Produkcja zdobyła najważniejsze światowe nagrody filmowe, w tym Oscary i Złotą Palmę, dzięki czemu obraz Warszawy z pierwszych miesięcy II wojny światowej trafił do milionów widzów na całym świecie.

Choć pełnometrażowych filmów poświęconych wyłącznie obronie Warszawy we wrześniu 1939 roku powstało niewiele, stolica tamtego okresu regularnie powracała na ekranie – czasem wiernie odtworzona, czasem zbudowana od podstaw, a niekiedy zastępowana przez zupełnie inne miasto.