Zespół abstynencyjny po ciągu alkoholowym. Kiedy wymaga pomocy medycznej

Jak przebiega zespół abstynencyjny po odstawieniu alkoholu

Mózg osoby, która długo i dużo pije, przystosowuje się do stałej obecności alkoholu, a gdy picie nagle się kończy, jej układ nerwowy jest nadmiernie pobudzony. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle około sześciu godzin po ostatnim piciu albo po wyraźnym zmniejszeniu ilości alkoholu: drżą ręce, przyspiesza tętno, rośnie ciśnienie, pojawiają się poty, nudności, ból głowy, niepokój i bezsenność (1). U większości osób zespół abstynencyjny ogranicza się do tych objawów (2). W łagodnym zespole abstynencyjnym chory jest przytomny i wie, gdzie się znajduje, dlatego splątanie albo dezorientacja to już sygnał alarmowy (1). Na podstawie samopoczucia nie da się jednak przewidzieć, jak przebiegnie odstawienie: autorzy przeglądu badań obejmujących ponad 71 tysięcy pacjentów szpitali nie znaleźli objawu, który sam wykluczałby ciężki przebieg (2).

Kto po długim ciągu chce przestać pić, powinien więc zaplanować odstawienie alkoholu z personelem medycznym, zanim pojawią się groźne objawy. Planowe odtrucie alkoholowe w Warszawie, które prowadzi przychodnia Nasz Gabinet, to detoks alkoholowy pod nadzorem medycznym: pacjent dostaje kroplówki z płynami, elektrolitami, witaminami i lekami łagodzącymi objawy odstawienia, a personel sprawdza jego ciśnienie, tętno i saturację (nasycenie krwi tlenem). Odtrucie odbywa się w placówce przy ul. Warownej albo z dojazdem do domu pacjenta, także w innych miejscowościach województwa mazowieckiego. Wcześniej personel bada pacjenta i pyta o długość ciągu, ilość alkoholu, choroby i leki oraz o drgawki lub majaczenie przy wcześniejszych odstawieniach. Od wywiadu i badania zależy, gdzie i jak długo pacjent powinien być pod obserwacją. Odtrucia w domu nie prowadzi się u osób, które mają drgawki lub zaburzenia świadomości albo miały wcześniej majaczenie lub drgawki po odstawieniu alkoholu. Według brytyjskich wytycznych NICE do szpitala powinna trafić osoba, która w czasie odstawienia ma drgawki lub majaczenie, a także ta, u której lekarz oceni ryzyko tych powikłań jako wysokie (3).

Objawy, przy których potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna

Bez czekania na planową wizytę pomocy medycznej wymagają:

• napad drgawek, także pojedynczy i taki, który minął sam;
• splątanie, dezorientacja co do miejsca i czasu, omamy, silny lęk i pobudzenie;
• gorączka, bardzo szybkie lub nierówne bicie serca i obfite poty przy narastającym niepokoju;
• uporczywe wymioty albo biegunka, zwłaszcza gdy chory nie może przyjmować płynów;
• nietypowa senność i spowolnienie, kiedy trudno nawiązać z chorym kontakt.

Jak rozpoznać drgawki i majaczenie alkoholowe

Napad drgawek może się pojawić już około sześciu godzin po ostatnim piciu, a ponad 90% takich napadów występuje w ciągu pierwszych dwóch dób. Najczęściej jest to napad uogólniony: chory traci przytomność, sztywnieje, a potem całe jego ciało rytmicznie drga. Drgawki często pojawiają się bez innych wyraźnych objawów odstawienia, także u kogoś, kto czuje się w miarę dobrze. U ponad połowy chorych napady się powtarzają, a po napadzie majaczenie rozwija się nawet w 30% przypadków (1). Dlatego także pojedynczy napad, który minął sam, wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Napad później niż dwie doby po ostatnim piciu może mieć inną przyczynę, na przykład uraz głowy, i też wymaga natychmiastowej pomocy (1).

Majaczenie alkoholowe, czyli delirium tremens, nazywane potocznie białą gorączką, zaczyna się zwykle 48–72 godziny po przerwaniu picia i może trwać do dwóch tygodni (1). Chory przestaje orientować się, gdzie jest i jaki jest dzień, jest splątany, widzi lub czuje rzeczy, których nie ma, bywa przerażony i pobudzony. Może też mieć gorączkę, szybkie tętno i obfite poty. Wcześniej pojawiają się czasem omamy u chorego, który poza tym jest przytomny i zorientowany. Takie omamy również wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, bo często przechodzą w majaczenie. Łatwo przeoczyć majaczenie, w którym chory zamiast pobudzenia jest senny i spowolniony, a trudno nawiązać z nim kontakt. Taki przebieg jest groźniejszy, a lekarze częściej rozpoznają go z opóźnieniem (1). Majaczenie leczy się w szpitalu (3), bo jest stanem zagrożenia życia: bez leczenia umiera ponad 20% chorych, a przy wczesnym rozpoznaniu i właściwym leczeniu około 1% lub mniej (1, 4).

Polscy lekarze przeanalizowali 800 pobytów w szpitalu psychiatrycznym z 2019 roku, związanych z zespołem abstynencyjnym albo majaczeniem. Majaczenie częściej mieli pacjenci z chorobami układu oddechowego, zwłaszcza z zapaleniem płuc (4). Dlatego osobę, która przerywa ciąg i ma kaszel albo gorączkę, powinien szybko zbadać lekarz.

Odwodnienie i niedobór elektrolitów po ciągu alkoholowym

Kiedy osoba z zespołem abstynencyjnym się poci, wymiotuje albo ma biegunkę, traci wodę i elektrolity, czyli sole mineralne, takie jak potas, magnez i sód (1). W badaniach pacjentów szpitali majaczenie i drgawki występowały częściej u chorych z niskim poziomem potasu we krwi (5). U osób pijących i odstawiających alkohol zdarzają się też zaburzenia rytmu serca, dlatego w czasie leczenia sprawdza się poziom magnezu we krwi i wyrównuje jego niedobór (1). Kto przez wiele dni prawie nie je, może mieć także zbyt niski poziom sodu we krwi. Taki niedobór nierzadko objawia się splątaniem i sennością, czyli objawami podobnymi do majaczenia bez pobudzenia (1).

Dlaczego długiego ciągu alkoholowego nie przerywa się samemu

Kiedy osoba uzależniona nagle przestaje pić, może mieć ciężki zespół abstynencyjny (3). Najwięcej o ryzyku mówi przebieg wcześniejszych odstawień: kto już miał drgawki albo majaczenie po odstawieniu alkoholu, częściej ma je ponownie (5). Kolejne odstawienie nie musi więc przebiec łatwiej niż poprzednie.

Drugi powód to czas. Drgawki pojawiają się zwykle w pierwszych dwóch dobach, a majaczenie po dwóch, trzech dniach, gdy pierwsze objawy mogą już słabnąć (1). Kto jest wtedy sam w mieszkaniu, nie wezwie pomocy ani w czasie napadu, ani w stanie splątania. Objawy alarmowe trzeba więc obserwować także w kolejnych dniach po odtruciu. U osób słabych, z zaburzeniami pamięci i myślenia, z kilkoma chorobami przewlekłymi albo bez wsparcia bliskich wytyczne NICE radzą rozważyć leczenie w szpitalu już przy mniejszym ryzyku (3).

Leczenie zespołu abstynencyjnego ma złagodzić objawy odstawienia i zmniejszyć ryzyko powikłań, ale samego uzależnienia nie leczy. Potem potrzebna jest dalsza terapia, na przykład psychoterapia uzależnienia, dostępna prywatnie i w ramach NFZ.

Źródła

1. Jesse S. i wsp. Alcohol withdrawal syndrome: mechanisms, manifestations, and management. Acta Neurologica Scandinavica, 2017; 135(1): 4–16. PMID 27586815. https://doi.org/10.1111/ane.12671
2. Wood E. i wsp. Will this hospitalized patient develop severe alcohol withdrawal syndrome? The Rational Clinical Examination Systematic Review. JAMA, 2018; 320(8): 825–833. PMID 30167704. https://doi.org/10.1001/jama.2018.10574
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Alcohol-use disorders: diagnosis and management of physical complications (CG100), 2010, aktualizacja 2017. https://www.nice.org.uk/guidance/cg100
4. Ring M.K. i wsp. Somatic comorbidities of inpatients receiving treatment for alcohol withdrawal syndrome on a psychiatric ward and their relation to delirium tremens. Postępy Psychiatrii i Neurologii, 2021; 30(4): 219–230. PMID 37082559. https://doi.org/10.5114/ppn.2021.111918
5. Goodson C.M. i wsp. Predictors of severe alcohol withdrawal syndrome: a systematic review and meta-analysis. Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 2014; 38(10): 2664–2677. PMID 25346507. https://doi.org/10.1111/acer.12529